Blog

Düzenli depolama; evsel, ticari ve bazı endüstriyel katı atıkların(buna arıtma çamurları da dahil)uygun bir arazide kontrollü, düzenli ve sağlık şartları uygun bir şekilde depolanması aktivitesidir.

Düzenli Depolamanın Avantaj ve Dezavantajları:
Avantajları:
•Uygun arazi bulunduğu takdirde ekonomik yöntemdir.
•Ön yatırımı nispeten ez az olan yöntemdir.
•Nihai imha metodudur. Her türlü çöp için uygulanabilir.
•Esnek bir metottur. Katı atık miktarına göre kapasite kolaylıkla artırılabilir.
•Kullanılan araziden, bazı diğer maksatlar için(rekreasyon vs.) istifade edilebilir.

Dezavantajları:
•Kalabalık yörelerde, ekonomik taşıma mesafesi içinde uygun yer bulmak zor,
•Yerleşim yerlerine yakın deponi alanları için, halkın muhalefeti ile karşılaşılabilir,
•Tamamlanmış deponi alanlarında göçük ve yerel çökmeler olabileceğinden devamlı bakım gerektirir.
•Sıvı ve gaz sızıntıları, kontrol edilmezse, sakıncalı durumlar ortaya çıkabilir.

Deponi Sahası Planlama Aşamaları;
•Saha yer seçimi,
•Saha tasarımı,
•Saha yönetimi,
•Saha nihai restorasyonu,

Deponi Saha Yer Seçimi:
En önemli aşama olup, yer seçiminde dikkat edilecekler şunlardır:
1.Sahanın Toplam Depolama Kapasitesi ve Saha Büyüklüğü,
Arazinin kapasitesi oluşan katı atık miktarına ve kullanılan örtü malzemesine bağlı olarak en az 10 yıl, genellikle 20-30 yıl hizmet verecek kapasitede olmalıdır.
2.Topoğrafik Şartlar;
Deponi metot seçimini topografyanın durumuna göre belirlenir.
3.Hidrolojik ve Jeolojik şartlar;
İçme ve kullanma suyu, su toplama alanlarının durumunu ve yer altı su seviyesi oldukça önemlidir. Zeminin jeolojik etüdüne göre kullanılacak astar materyali ve metot seçimi yapılır. Deprem bölgelerinde fay üzerinde inşa edilmemesi dikkate alınarak tektonik yapı incelemesi yapılır.
4.Örtü Malzemesi Temini ve Özellikleri;
Kullanılacak örtü malzemesinin bölgede mevcudiyeti veya dışarıdan getirilmesi durumundaki maliyeti dikkate alınır. Seçilecek yerin geçirimsizliği ön planda olacak şekilde uygun örtü malzemesi seçilir.
5.Meteorolojik şartlar,
Sızıntı suyunu oluşturan en önemli parametrenin yağış olduğu dikkate alınarak Bölgenin yağış durumu dikkate alınmalıdır. Şiddetli don olan yerlerde örtü malzemesi önceden stok halinde bulundurulmalıdır. Çöp depolama sahaları hakim rüzgar yönünde inşa edilmemeli, kağıt ve plastik maddelerin rüzgar ile uçuşmalarını önlemek için rüzgar kırıcılar konulmalıdır.
6.Taşıma sistemi ve taşıma mesafesi,
Taşıma mesafesinin az olması diğer şartların da sağlanması halinde,arzu edilen bir durumdur.
7.Ana yollara yerleşim birimlerine ve havaalanlarına olan mesafe:
Taşıma maliyetinin azaltılması için ana yollara yakınlık dikkate alınmalıdır.Halkın tepkisini çekmemek ve oluşabilecek her türlü tehlikeden halkın zarar görmesini önlemek için yerleşim birimlerine Katı Atık Kontrolü Yönetmeliğinin 24.Maddesine göre en az 1 km mesafe olmalıdır. Kuşların uçaklar için çok büyük tehlike arz ettiği düşünüldüğünde deponi alanlarındaki kuşların havaalanları için tehlike oluşturmaması için havaalanlarına uzaklık en az 3 km olmalıdır.
8.Koruma alanlarına mesafesi,
9.Sulak alanlar,
10.Turizm potansiyeli,
11.Tarihi yerler,
12.Tarımsal potansiyeli olan arazilere yakınlık ve uzaklık,
13.Maden alanlarıyla ilişkisi,
14.Yörenin fauna ve florasına etkisi,
15.Sahanın muhtemel kullanım amaçları
Kullanılan arazinin daha sonra tekrar kullanılabilmesi saha seçiminde de dikkate edilecek faktörlerden biridir.

Düzenli Depolama Sahalarının Tasarlanması:
Tasarım sırasında toplanması gereken veriler;
•Katı atıkların tanımlanması ve sınıflandırılması,
•Katı atık miktarının tespiti,
•Bölgedeki hakim rüzgarın tespiti,
•Bölgedeki yağış miktarının tespiti,
•Bölgenin 1/1000,1/5000 ölçekli topoğrafik, 1/250001/50000 veya 1/100000 ölçekli haritalarının sağlanması,
•Bölgedeki anayol bağlantılarının tespiti,
•Bölgedeki jeolojik yapı hakkında genel bilgi alınması,
•Ulusal veya var ise bölgedeki kanun ve yönetmeliklerin gözden geçirilmesi,
•Bölgedeki yer altı ve yerüstü su kaynaklarının tespiti,

Düzenli depolama alanlarını açık çöp sahalarından ayıran fark,
• Düzenli depolama sahalarında sızıntı sularının ve depo gazı emisyonlarının kontrol edilmesini sağlayacak bir tasarım kullanılması,
• İşletme çalışmalarının rasyonel hale getirilmesi suretiyle bertaraf işlemlerinin veriminin artırılması
• Aynı zamanda çevre sağlığı üzerindeki etkilerin en aza indirilmesidir.
• Düzenli depolama tesislerinin tasarımı ve çalıştırılması, mühendislik ve ekonomik prensiplerin uygulanması ile mümkündür.

Düzenli Depolama Tesislerinde Genel Olarak Alınacak Önlemler
Depolama tesislerinden kaynaklanabilecek olumsuz etkileri asgari düzeye indirmek için tesislerde; koku ve tozların çevreye yayılmasını, rüzgârın etkisiyle kâğıt, naylon torba ve ince plastik gibi atıkların yayılmasını, gürültü ve trafik yoğunluğunu, kuşlar, haşerat, böcek ve diğer hayvanların alanda üremesi ve alandaki patojenleri çevreye taşımasını, havada depo gazından kaynaklanan tabakalaşma ve aerosollerin oluşumunu, yangın ihtimalini azaltacak ve tesis çevresine etkilerini önleyecek sistemler kurulmak zorundadır.
İşletme aşamasında depolama tesisine kabul edilen atıklar, sahanın yapısal sağlamlığını bozmayacak, iç ve dış şevlerde kayma ve yıkılmalara neden olmayacak güvenlik düzeyinde depolanır. Zemin stabilitesinin geçirimsizlik tabakasına zarar vermeyecek nitelikte olması sağlanmalıdır. Atıkların depolama çalışmaları sırasında, şev stabilitesini ve araçlarla makinelerin kolayca manevra yapabilmelerini sağlamak için lot şev eğimi ve atık hücresinin şev eğimi azami 1/3 olacak şekilde yapılır. Atığı getiren araçların geçişleri drenaj sistemine zarar vermeyecek şekilde planlanır. Depolama tesisi, izinsiz girişleri engelleyecek şekilde çevre çiti ve giriş kapısı ile donatılarak emniyet altına alınır. Tesiste izinsiz atık boşaltımını engelleyecek kontrol mekanizması oluşturulur.

DEPOLAMADA İSTİSNALAR
Evsel atıkları düzenli depolamak maksadı ile inşa edilen depolara,
• Sıvıların ve sıvı atıkların,
• Akıcılığı kayboluncaya kadar suyu alınmamış arıtma çamurlarının,
• Patlayıcı maddelerin,
• Hastane ve klinik atıklarının,
• Hayvan kadavralarının,
• Radyoaktif madde ve atıklarının,
• Tehlikeli atık sınıfına giren katı atıkların,
• Evsel nitelikte olmayan endüstriyel atıkların,
• Hafriyat toprağının,
Depolanmaması gerekir.
Bu tür atıklar, evsel atıklardan ayrı olarak, zemin geçirimsizliği iki kat artırılmış ayrı bölmelerde depolanırlar.

DEPO TESİSİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ
1. Kapasite: Düzenli depo tesisinin, günlük, aylık ve yıllık kapasitesi belirlenir. Evsel katı atık depolanacak düzenli depo tesislerinin kapasiteleri, en az nüfusu 10.000 ve büyük olan yerleşim birimlerinde 10 yıllık depolama ihtiyacını karşılayacak şekilde planlanır. Kapasitenin tayininde kişi başına üretilen çöp miktarı, sahanın hacmi, çöp yüksekliği gibi konular göz önünde bulundurulur.
2. Trafik: Depo tesisine ulaşım ve depo alanı iç yollarında geçiş, her türlü hava şartlarında mümkün olmalıdır.
3. Tel Çit: Kontrolsüz girişlerin, evcil ve yabani hayvanların depo sahasına girmelerini önlemek amacıyla depo tesisinin etrafı 2 m. yüksekliğinde çitle çevrilmelidir. Bazı durumlarda ilave olarak tel örgünün dışında, 2-3 sıra, bölgenin iklimine uygun olarak ağaçlandırma yapılır.
4.Giriş Bölgesi: Depo tesisi girişinde, girişi kontrol altında tutmak, gelen katı atıkları muayene etmek ve tartmak amacıyla; bekçi kulübesi, işletme ve bakım binalarının yanı sıra, kantar binasının da bulunması gerekir.
5. Lastik Yıkama: Depolama sahasında kirlenen araba tekerleklerinin, yolları kirletmemesi ve çevreye zarar vermemesi için lastikleri yıkayıcı bir sistem kurulur veya araçların hızlı gidebileceği, en az 300 m. uzunluğunda bir hat yapılır.

DEPO TABANININ TEŞKİLİ
Katı atık depo sahalarında çevre kirliliği açısından en önemli problem sızıntı suyudur. Her türlü kirletici parametreyi ihtiva eden sızıntı suyu, kontrol altına alınmadığında yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarını kirletmektedir. Sızıntı suyunun bu olumsuz etkisini önlemek için depo sahasının tabanı geçirimsiz hale getirilir. Bu geçirimsizliği sağlamak için tabii ve suni malzemeler veya bunun her ikisi de bir arada kullanılabilir.

MİNERAL GEÇİRİMSİZLİK TABAKASI
Depo tabanına; sıkıştırılmış kalınlığı en az 60 cm. olan kil veya aynı geçirimsizliği sağlayan doğal ya da yapay malzeme serilir. Bu malzemelerin geçirimlilik katsayısı (permeabilite) 1×10-8 m/sn’den büyük olamaz. Az çatlaklı kaya zeminlerde ise bu değer 1×10-7 m/sn olarak alınır.
Depo tabanının, en az 3 metre kalınlığında doğal kil ve benzeri 1×10-8m/sn geçirimlilik katsayısını sağlayan bir malzeme olması durumunda, depo tabanı tekrar geçirimsizlik malzemesi ile kaplanmaz. Bu durumda geçirimlilik katsayısının sahanın her yerinde 1×10-8 m/sn olması sağlanır. İçme ve kullanma suyu havzalarının uzun mesafeli koruma alanında inşa edilecek düzenli depo sahası tabanında, sıkıştırılmış kalınlığı 60 cm. olan kil tabakasının üzerine, kalınlığı 2 mm. olan yüksek yoğunluklu polietilen folye (HDPE) serilir. Serilecek folyenin yoğunluğu 941-965 kg/m³ arasında olmak zorundadır.

DEPO ZEMİNİNİN HAZIRLANMASI
Depo yerinin seçiminde tabanı sağlam, zemin emniyet gerilmesi yüksek araziler tercih edilmelidir. Ancak depo sahası geçirimsiz bir yapıya sahip olsa dahi, taban ilave işlemlerle geçirimsiz hale getirilerek, zeminin her yerinde geçirimlilik kat sayısının (1 x 10-8 m/sn) aynı olması sağlanır.
Depo sahasının üst kısmındaki tarım toprağı sıyrılarak, biriktirilmeli ve ilerde sahanın yeşillendirilmesinde kullanılmalıdır. Zemin bitki ve ağaç köklerinden temizlenir. Bu işlemden sonra depo sahasının minimum 30 cm. derinliğindeki toprak tabakası sürülerek gevşetilir ve yol altyapısı sıkıştırma tekniğine uygun olarak tekrar sıkıştırılır.
Bu tabakanın üzerine sıkıştırılmış kalınlığı en az 60 cm. olan kil veya aynı geçirimsizliği sağlayan doğal ya da yapay malzeme serilir. İyi bir sıkıştırmanın sağlanması ve çatlamaların meydana gelmemesi için kilin optimum nemde olması lazımdır. Sıkıştırma işlemi silindir, keçi ayağı (kompaktör) gibi yol altyapısında kullanılan aletlerle yapılabilir.
Sıkıştırılmış zeminin geçirimlilik katsayısı en az 1×10-8 m/sn. olmalıdır. Derinliği en az 10 metre ve az çatlaklı olan kaya zeminlerde bu değer 1×10-7 m/sn. olarak alınabilir.
Folyo serilirken, kaba ve sivri parçaların delme etkisinden korunmalıdır. Koruma, ince kum tabakası veya geotekstil malzeme ile sağlanabilir. Koruma tabakası olarak kullanılacak kumun içinde 2-10 mm arası daneler %15’den fazla olmamalıdır. Bu koruyucu tabakanın kalınlığı en az 10 cm olmalıdır.

SIZINTI SUYUNUN TOPLANMASI
Sızıntı suyu, çöp deposunun çevre açısından önemli bir parametresidir. Sızıntı suyunun ana kaynağı yağmur suları ve çöpün ihtiva ettiği sudur. Çöplük işletmede iken hektar başına günde yaklaşık 2-5 m³ sızıntı suyu oluşur. Sızıntı suyu miktarı; atıkların kompozisyonu, miktarı, türü ve yağışlara göre değişir.
Katı atık deposunda oluşan bu sızıntı suları; geçirimsiz hale getirilen depo tabanı üzerine dren boruları döşenerek, bir noktada toplanır.
Depo tesisi çıkışında kontrol bacaları bulunur. Ayrıca dren boruları çevresine iri taşlar yerleştirilir. Bu taşların üzerine çakıl filtre yerleştirilir. Bu filtrenin boru sırtından itibaren yüksekliği minimum 30 cm olur.

SIZINTI SUYU MİKTARININ AZALTILMASI
• Sızıntı suyunun kaynağı öncelikle çöplük üzerine yağan yağmurdur. Yağmurun kısa sürede depo gövdesini terk etmesi için dolgu üstüne eğim vermek gerekmektedir. Bu eğim %3 den küçük olmamalıdır.
• Sahanın etrafındaki yüzey sularının çöp deposuna girmesi önlenmelidir. Bunun için saha kenarına drenaj hendekleri açılır. Buradaki sular çöplükteki sızıntı sularına karıştırılmadan ayrıca drene edilirler.
• Depo sahası önceden belirlenmiş etaplar halinde işletilmeli, her bir etap tamamen doldurulmadan bir sonraki etap başlatılmamalıdır.
• Etaplar atık boşaltma sahasının en yüksek kısmından başlayarak sıra ile birbirini izlemelidir. Böylece dolum yapılan bölgeden kaynaklanan sızıntı sularının, sahanın diğer bölgelerine düşen yağmur sularına karışması önlenir.

DEPO GAZININ UZAKLAŞTIRILMASI
Depo gazı, depolanan organik atıkların mikrobiyolojik ayrışma sonucunda ortaya çıkan veya depolanan atığın gaz fazına geçen kısmı olarak isimlendirilir.
Bu gazlar çevreye yayılarak koku, yangın, patlamalar ve zehirlenmelere sebep olabilirler.
Depo sahası çevresindeki binalara aynı yollar ile yayılarak çeşitli patlamalara, boğulma ve zehirlenmelere de sebep olabilirler.
Depo gazının, hem çevreye yayılıp tehlike oluşturmasını önlemek ve hem de toplanan gazı değerlendirebilmek için bir gaz toplama sistemi ile bu gazların toplanması gerekmektedir. Toplanan bu gazlar değerlendirilmeyecek ise kontrollü olarak atmosfere verilirler.
Gaz toplama bacaları, depo sahasında dolgu yapılmadan önce, depo tabanı ve drenaj sistemi tesis edildikten sonra inşa edilir veya dolgu işlemi tamamlandıktan sonra sondajla açılırlar. Bu baca veya kuyuların çapı 1m olmalıdır.
Eğer depo sahasında oluşan gazlardan enerji elde edilecek ise (elektrik, ısınma vs.) bacanın ortasına yüksek yoğunluklu polietilen (HDPE)’den mamul delikli ya da yarıklı diren borusu yerleştirilir. Bu borunun etrafı çakıl veya mıcır ile doldurulur.
Depo gazlarından faydalanılmayacak ise kuyunun içi sadece mıcır ve çakılla doldurularak, gazlar doğrudan pasif olarak atmosfere verilir.
Depo sahasındaki gazların iyi bir şekilde toplanabilmesi için kuyular 50-80 metre mesafelerle açılır veya inşa edilirler.
Eğer gaz toplama bacaları çöp dökümünden önce inşa ediliyorsa, zeminde hazırlanan temel üzerine 1 m. çapında çelik hasır veya bu işlemi yerine getirecek başka malzemeler yerleştirilir. Bunun ortasına delikli veya yarıklı gaz borusu indirilir, etrafı kalkersiz çakılla doldurulur.

KATI ATIK DEPO SAHASININ İŞLETİLMESİ VE BAKIMI
Tekniğine uygun olarak depo sahasının işletilmesi aşağıdaki esaslar doğrultusunda yapılmalıdır:
• Çöpler sahaya kontrol edilerek ve tartılarak alınır.
• Yanan veya sıcak çöpler varsa, söndürüldükten ve soğutulduktan sonra depolanır.
• Tehlikeli ve zararlı atıklar depo sahasına kabul edilmez.
• Sıvı atıklar depo sahasına depolanmaz.
• Tıbbi atıklar evsel atıklarla birlikte depolanamazlar.
• Çöpler döküldükten sonra tabakalar halinde sıkıştırılarak depolanırlar.
• Döküm sonunda bu çöplerin üstü 10-15 cm kalınlığında toprak örtü (günlük örtü) ile kapatılırlar. Böylece koku, haşere üremesi, toz gibi olumsuz etkiler önlenir.
• Depoya dolgu yapılmasına başlanıldığında ilk katı atık tabakası yüksekliği 2 m. olmadan, ağır sıkıştırma araçları sahaya girmemelidir. Böylece depo tabanı geçirimsizlik sistemi ve dren boruları zarar görmez.
• Dolgu sırasında toz ve koku emisyonları mümkün mertebe önlenmelidir.
• Sahaya düşen yağmur suları kontrol edilerek atıkların içine intikali önlenmelidir.
• Sahaya çöp dökümü kontrollü olarak yapılmalı ve gaz bacalarının zarar görmeleri önlenmelidir.
• İşletme sırasında yeraltı ve yüzey suları kirletilmemelidir.
• Günlük olarak depolanan atıkların miktarı ve cinsi gibi özelliklerinin bilinmesi için veriler kaydedilmelidir.
• Saha çevresine açılacak izleme-gözlem kuyuları vasıtasıyla depo sahasından kaynaklanabilecek sızıntı suyu ve gaz yayılması kontrol altında tutulmalıdır.
• Ayrıca saha içi yolların ve yüzeysel su kanallarının bakımı ve kontrolü periyodik olarak yapılır.
• Döküme kapatılan bölgeler yeşillendirilerek, şev stabilitesi ve erozyon önlenir