Blog

Elektronik Atıklar (E-Atıklar)
Kullanım ömrünü tamamlamış, kırılmış, hasar görmüş, demode olmuş, içerdiği ağır metaller ile atıldığında doğayı kirleten, evsel veya endüstriyel elektrikli ve elektronik atıklara Elektronik Atıklar (e-atıklar) denilir.

Türkiye’de e-atık tanımlaması aşağıdaki konuları içermektedir:
• Büyük ev eşyaları (Bulaşık, çamaşır makinesi vb.)
• Küçük ev aletleri (Elektrik süpürgesi, tost makinesi vb.)
• Bilişim ve telekomünikasyon ekipmanları (Bilgisayarlar, telefonlar vb.)
• Tüketici ekipmanları (Video kameralar, müzik enstrümanları vb.)
• Aydınlatma ekipmanları (Floresan, tasarruflu ampuller vb.)
• Elektrikli ve elektronik aletler (Büyük ve sabit sanayi aletleri hariç olmak üzere matkaplar, testereler vb.)
• Oyuncaklar, eğlence ve spor aletleri (Video oyunları, jetonlu makineler vb.)
• İzleme ve kontrol aletleri (Termostatlar, ısı ayarlayıcıları vb.)
• Otomatlar (Para, içecek otomatları vb.)

Elektronik Atıkların Zararları
Elektronik atıklar, 1000’den fazla değişik madde içerir.
E-atıklar hem miktar açısından hem de içerdikleri Pb, Be, Hg, Cd, Cr+6 ve bromlu alev geciktiriciler (BFR) atıldıkları zaman hem iş hem de çevre güvenliğini tehdit ederek dolaylı olarak insan sağlığını olumsuz yönde etkilemektedirler.

Elektronik Atıklarda Bulunan Tehlikeli Maddeler
Elektronik ürünlerin yapımında klorlu solventler, bromlu alev geciktiriciler, PVC, ağır metaller, plastik ve gazlar kullanılmaktadır. Örneğin: bir TV katot ışın tüpü (CRT) 2-4 kg kurşun, büyük TV ekranı ondan daha fazla kurşun içermektedir. ABD’de 1997 ile 2004 yılları arasında kullanılmaz hale gelen 315 milyon bilgisayar ve monitörde toplam 545,000 ton kurşun bulunmaktadır.

Elektronik ürünlerin içerdiği tehlikeli maddeler ve etkilerini şöyle sıralayabiliriz:
Kurşun (Pb): Kurşunun sağlık üzerindeki olumsuz etkileri iyi bilinmektedir. Merkezi sinir sistemini (bilhassa çocuklarda), böbrekler ve üreme sistemlerini bozmakta, çocuklarda beyin hasarına neden olmaktadır. Yoğun miktarda Kurşun alan bünyelerde reaksiyon süresinin uzaması durumunda, parmaklarda, el ve ayak bileklerinde zayıflık, hafıza kaybı ve kan hastalıkları gibi sorunlar görülmektedir. Monitörlerdeki katod ışın tüpleri, eski lehimler, entegre devreler, baskılı devre kaplamaları, cam, akü ve piller Kurşun içerir.
Civa (Hg): Düşük dozlarda bile zehirlidir. Beyin ve böbreklere zarar verir. Anne sütüyle çocuklara geçer. Sinir sistemi civanın tüm formlarına karşı çok duyarlıdır. Yüksek miktarlarda maruziyet beyinde, böbreklerde ve fetus gelişiminde kalıcı zararlara neden olabilir. Beyin fonksiyonlarına yapacağı etkiyle irritabilite, ürkeklik, titreme, görme ve duyma kusurları ve bellekte zayıflama ortaya çıkabilir. Kısa süreli ve yüksek düzeyde maruziyet durumunda akciğer hasarı, bulantı, kusma, ishal, tansiyon yüksekliği, deri döküntüleri ve gözde irritasyon meydana gelebilir. Yeni doğan ve fetusta, civa, beyin gelişiminde gerilik, zeka geriliği, körlük ve konuşamamaya neden olabilir. Çocukta sinir ve sindirim sistemleriyle böbrekler etkilenir. Kanserojenler arasında sınıflandırılmaktadır. Bir çay kaşığının 70’te biri civa bile 80,000 m2 ‘lik bir göldeki suyu kirletip yaşayan balıkların yenmesini engeller. Piller, termometre, tansiyon ölçme cihazlarında civa kullanılmaktadır.
Kadmiyum (Cd): Havaya karışan kadmiyum partikülleri yere ya da sulara düşmeden önce çok uzun mesafeler kat edebilir. Vücutta çok uzun süre kalabilir ve düşük düzeyde maruz kalınsa bile yıllar içinde birikebilir. Kadmiyum havadan solunarak, kadmiyum bulaşmış yiyeceklerin yenmesiyle, sigara dumanından, kadmiyumla kirlenmiş suların içilmesiyle vücuda alınabilir. Yüksek düzeyde kadmiyumun solunması akciğer hasarına bağlı olarak ölüme neden olabilir. Çok yüksek düzeyde kadmiyumun yiyeceklerle alınması kusma ve ishale neden olur. Hava, su ya da besinler yoluyla düşük düzeyde kadmiyuma uzun süre maruziyet sonucunda kadmiyum böbreklerde birikir ve böbrek hastalıklarına neden olabilir. Akciğerde hasar ve kemiklerin kırılganlığının artması diğer etkileridir. Hayvan deneylerinde kadmiyumun tansiyon yükselmesine, kandaki demir düzeyinin düşmesine, karaciğer hastalıklarına, sinir sistemi ve beyinde hastalıklara neden olduğu gösterilmiştir. Yüzeye bindirilmiş aletler, yonga resistörleri, infrared dedektörleri, yarı iletkenler ve eski tip monitor katod ışın tüpleri (CRT) Kadmiyum içerir. Ayrıca plastiklerde kullanılır.
Krom: Yüksek miktarlarda solunması burun, akciğer, mide ve bağırsaklara zarar verebilir. Kroma allerjisi olan kişilerde astım krizlerine neden olabilir. Uzun süre yüksek ve orta düzeylerde maruziyet burun kanaması, yaraları, akciğer hasarı ve kanser dışındaki akciğer hastalıklarında artışa neden olabilir. Sindirim yoluyla yüksek düzeylerde alınırsa mide şikayetleri ve ülsere, konvülsiyonlara, böbrek ve karaciğer hastalıklarına, hatta ölüme neden olabilir. Cilde temas durumunda cilt ülserleri oluşabilir. Ayrıca ciltte allerjik reaksiyonlara yol açabilir. Bazı bileşikleri kanserojendir
Bromlu Alev Geciktiriciler (BFR): Normal gelişme için gereken hormonal fonksiyonları önemli derecede etkiler. BFR işyeri ve ofislerdeki bilgisayarlar üzerindeki tozlarda bulunmaktadır. ABD ve İsveç’te anne sütünde çok fazla miktarda rastlanmıştır.
Fosfor (P): CTR tüpün iç yüzünü kaplamak için kullanılır. Kırılan tüplerden oluşan tozların teneffüsü çok risklidir. Fosforun zararı pek fazla bilinmemektedir.
Baryum (Ba): Tehlikeli kimyasal madde olarak sınıflandırılmaktadır. Kısa süre Baryum maruziyeti beyin şişmesine, kas zayıflığına, kalp ve karaciğer hastalığına neden olabilmektedir. Monitörlerdeki katod ışın tüpünden (CRT) radyasyonu azaltmak için kullanılır.
Altı Değerlikli Krom (Cr+6): DNA hasarı ve astımik bronşite sebep olabilir. Korozyon koruması ve işlenmemiş galvaniz çelik levhalar ve sertleştirilmiş çelik için kullanılır.
Berilyum (Be): Kanserojen olarak sınıflanmaktadır. Ana kart ve bağlantılarda bulunur.
Plastikler: Bir bilgisayarda ortalama 7 kg civarında PVC içeren plastik bulunur. PVC en tehlikeli plastiktir. Belli sıcaklıkta yandığında dioksin oluşur. Araştıma sonuçlarına göre, dioksin kanser yapmasının yanında, sinir, bağışıklık ve üreme sistemlerine (sperm sayısında azalma dahil) zarar verebilmekte, doğmamış bebeklerde bozuk oluşumlara, sakatlıklara sebep olabilmekte, endokrin sistemini bozabilmekte ve daha bir çok olumsuz etkiye neden olabilmektedir.

E-Atık Geri Dönüşüm Aşamaları
E-Atık Toplama
Sürekli toplama, özel yerlerden toplama ve evlerden toplama olmak üzere üç farklı toplama şekli uygulanabilir.
Sürekli toplama yıl boyunca yapılan toplama şeklidir. Belediyelerin belirli yerlere yerleştirdikleri e-atık kutularına veya konteynırlara e-atıklar atılır. Oradan belli zamanlarda belediye veya geri dönüşümcü firmalar tarafından e-atıklar geri dönüşüm tesisine taşınır.

E-Atık Nakliyatı
Tehlikeli Atık Taşıma Sertifikasına (ADR lisansı) sahip şoför ve özel araçlarla taşıma işlemi yapılır. Özel araçlarda araca özel metal veya plastik kasalar mevcut olmalıdır.
Bazı durumlarda nakil malzemeleri mühürlü olarak yollanır ve denetçi eşliğinde tesislerde açılır.
Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği gereği atık üreticileri, atıklarının taşınması sırasında Ulusal Atık Taşıma Formlarını (UATF) doldurmakla yükümlüdürler.

E-Atık Sınıflandırılarak Ayrıştırılması
E-atıklar malzeme kazanma tesislerinde (MRF) önce tekrar kullanım veya satılabilir parçalar için test edilir ve sınıflandırılır. Malzeme fişe takılır eğer çalışıyorsa tekrar kullanım/bağışlanma için ayrılır.
Eğer çalışmıyorsa elle veya mekanik olarak parçaların en pahalısından en ucuzuna doğru sökülerek parçalara ayrılır. Çalışabilecek parçalar ve tehlikeli atıklar ayrıldıktan sonra malzeme kazanım prosesi başlar.
Ön ayrıştırma işleminde akü, floresan içeren aydınlatma cihazları, lambalar, monitörler, cep telefonları gibi sınıflandırma yapılarak farklı depolara alınırlar. Atıkların bir kısmı yeniden kullanıma, geri dönüştürülemeyenleriyse bertaraf edilmeye gönderilir. Kalan atıklar işlenmek üzere depolanırlar.

Depolama
Geri Dönüşüm/imha işlemi tamamlanana kadar atıklar, yüksek güvenlik standartlarında kamera ve alarm sistemi ile donatılmış kapalı tesislerde özel konteynırlarda depolanırlar.

E-Atıkların İmhası ve Bertarafı
Ön ayırma sonrası geri dönüşüm sürecine alınan ve imha edilmesi gereken ürünler gerek kırıcılar yardımıyla, gerekse uzman personel tarafından tekrar kullanılmayacak duruma getirilmekte ve kamera kayıtlı imha görüntülerini içeren raporlar müşterilere gönderilmektedir.
Bazı atıklar gömmeye tabi tutulur. Yanabilir malzemeler ve tehlikeli maddeler toprağa gömülemez ve sıkı kurallar vardır. Çok düşük oranda olmakla birlikte değerlendirilemeyen atık ve atık maddeler, insan ve çevre sağlığına zarar vermeyecek şekilde özel yöntemlerle yasalar çerçevesinde lisanslı bertaraf tesislerinde bertaraf edilirler.

E-Atıkların Geri Dönüşümü
İşleme kapsamındaki tüm atıkların çeşitlerine göre özel geri dönüşüm yöntemleri ile hammadde olarak tekrar imalat süreçlerine kazandırılmaktadır.
E-atıklardan çıkan bazı malzemeler;
Demir/çelik, Paslanmaz çelik, bakır, pirinç (CuZn alaşımı): İmalatta tekrar kullanılmak amacıyla geri dönüşüm tesislerine gönderilir.
Ni-Cd, NiMH ve Li-İon piller: Yurtdışındaki lisanslı geri dönüşüm firmalarına ihraç edilerek satılırlar.

E-Atıkların Yeniden Kullanımı
Yapılan araştırmalar, üretilen tüm elektronik cihazların %20’sinin yeniden kullanılabileceğini göstermektedir. Bu nedenle atıkların öncelikle yeniden kullanılabilirliğine bakılmalıdır.
Toplanan atıklar sıkı bir şekilde kontrolden geçirilir ve yeniden kullanılabilecek durumda olanları, atık sahibinin izni dahilinde ve ilgili kanunlar çerçevesinde işlemden geçirerek yeniden kullanıma sunulur.
Geri dönüşümün her aşamasındaki faaliyetler ve atıklar geri dönüşüm firması tarafından kayıt altına alınır.
İlgili mevzuatlar dikkate alınarak bütün rapor ve tutanaklar tanzim edilerek iş ortaklarına teslim edilir.
Ayrıca geri kazanım ve bertaraf oranlarını raporlayarak isteyen firmalara göndermek gerekebilir.