SAKIZ AĞACI – ORMANI KEŞFET
Adını da Pahasını da Reçinesinden Alan Ağaççık
Sakız ağacı, fıstık ve menengiç ile aynı familyadan yani Anacardiaceae familyasındandır. Bazıları 6 metreye kadar boylanabilse de genellikle 1-3 metre boylarında ve çalı formunda olan bu bitkinin dal ve gövdesinden, mastic adı verilen sakız elde edilir. Latince adı Pistacia lentiscus L. olan sakız 100 yıldan fazla yaşayabilen, 5 yaşından itibaren sakız salgılayabilen, 15 yaşından itibaren bitki başına 1-1,5 kilo sakız verebilen, en verimli dönemine ise 40-50 yaşlarında erişen bir ağaçtır.
Sakız ağacı adını da pahasını da damla sakızı olarak bilinen reçinesinden alan bir ağaççıktır. Damla sakızı; ağacın dalları ve gövdesinde oluşturulan çiziklerden damlalar halinde sızan, hoş kokulu, şeffaf veya soluk sarı renkli bir salgıdır. Sert parçacıklar halindeki damla sakızı kolaylıkla kırılır, depolama süresi uzadıkça sararır, çiğnendiğinde ağızda özel bir tat bırakır.
Reçinesi sebebiyle ekonomik, bitki yapısı sebebiyle ekolojik bakımdan oldukça değerli olan sakızın kökeni bazı kaynaklarda Orta Asya, bazılarında ise İzmir’in Çeşme ilçesi olarak bildirilmektedir. Akdeniz ikliminde yaşayabilen bu ağaççık Güney Avrupa, Batı Asya ve Kuzey Afrika’da yayılış gösterse de, Sakız Adası’ndan başka hiçbir yerde bolca bulunmaması nedeniyle ticari bakımdan kayda değer miktarda sakız üretimi yapılamamaktadır. Bugün Çeşme Yarımadası’nda sakız ağacı yetiştiriliyor olsa da sayıları maalesef 250-300’ü geçmiyor. Oysa yakın geçmişe kadar İzmir’in Çeşme ve Karaburun toprakları da sakız ağaçlarıyla gölgeleniyordu ve bölge damla sakızı üretim merkezi olarak tanınıyordu. Tıpkı Sakız Adası gibi…
Sakızın Çeşme ve Karaburun’u terk etmesi sakız yetiştirme kültürünün bu topraklardan silinmesiyle başladı. Bu kültür mübadele zamanında göç eden halkla birlikte gitti. Ardından bölgenin kırsal nüfusu azalmaya başladı ve sakız ağaçları kereste olarak değerlendirilmek üzere kesildi. Sonunda sakız ağacı yetiştiriciliği ve sakız üretimi bölgede bitme noktasına geldi. Sakız üretimi yapmayan fakat sakız kullanımına devam eden Türkiye sakız ithal eder duruma geldi. Bugün Türkiye dünyada en fazla ham sakız ithal eden ilk üç ülkeden biridir. Sakız Adası’nın sahibi Yunanistan ise dünyada sakız üretimi ve ticareti yapan tek ülkedir. Türkiye yılda yaklaşık 1 milyon 200 bin dolar değerinde sakız ithalatı yaparken Yunanistan 11,5 milyon dolar değerinde sakız ihracatı yapmaktadır.
Damla sakızı, taşıdığı bileşiklerden dolayı gıda, kozmetik, ilaç ve kimya endüstrisinde çok çeşitli alanlarda kullanılır. Damla sakızının halk hekimliğinde de önemli bir yeri vardır. Sakız ağacının yetişme alanının darlığı, sakız üretiminin azlığı ve kullanım alanının çeşitliliği nedeniyle bu odun dışı orman ürününün ekonomik değeri oldukça yüksektir.
Sakız ağacı, ekolojik bakımdan da değerlidir. Her dem yeşil ve sık yapraklı olması nedeniyle toprağı örtüp erozyonu önlemeye yardımcı olur. Kökleri 20-25 metre derinliğe kadar uzanabildiği için kuraklığa dayanıklıdır. En kötü koşullarda bile kısa sürede kendini yenileyebilme kabiliyeti vardır.
